Γιατί δεν προχωρά η διοικητική μεταρρύθμιση στην Ελλάδα: Δομικά ελλείμματα, προ-απαιτούμενα και απαιτούμενα

(Με αφορμή την οδυνηρή διάψευση της ρήσης: η «κρίση είναι μια ευκαιρία για μεταρρυθμίσεις»)
Του Αντώνη Μανιτάκη, Ομότιμου καθηγητή Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Πρώην Υπουργού Διοικητικής Μεταρρύθμισης με τη συνεργασία του Γιάννη Μπαλαμπανίδη Δρ. Πολιτικών Επιστημών

Στην παρούσα μελέτη του καθηγητή Αντώνη Μανιτάκη και του Δρ.Π.Ε Γιάννη Μπαλαμπανίδη, οι δύο συγγραφείς της επιχειρούν να ανιχνεύσουν, με βάση την σύντομη υπουργική εμπειρία του πρώτου, τους λόγους για τους οποίους οι μεταρρυθμίσεις και ειδικά η Διοικητική Μεταρρύθμιση δεν προχωρά, και πάντως δεν ολοκληρώνεται ούτε αποφέρει απτά αποτελέσματα. Παρόλες τις προσπάθειες που καταβάλλονται και έχουν καταβληθεί τις τελευταίες δεκαετίες. Το ίδιο συνέβη και στην περίοδο της κρίσης και ειδικά την περίοδο 2012-2013 με την μη ολοκλήρωση και μη  εφαρμογή ενός  ολοκληρωμένου και μακροπρόθεσμου σχεδίου  ριζικής αναδιοργάνωσης των διοικητικών υπηρεσιών, που επιχειρήθηκε με την αξιοποίηση της τεχνογνωσίας της Τασκ Φορς και της Γαλλίας. Διαψεύστηκε  έτσι στην περίπτωση της Ελλάδος, προσωρινά τουλάχιστον, η ρήση ότι η «κρίση είναι μια ευκαιρία». Διότι όχι μόνον η κρίση δεν έγινε ευκαιρία αλλά αντίθετα λειτούργησε, τελικά,  και ως λαβή για τη δυσφήμηση και την πολιτική απαξίωση κάθε μεταρρυθμιστικού εγχειρήματος.

Στη συνέχεια παρουσιάζονται σχηματικά τόσο οι συγκυριακοί όσο και οι πάγιοι, διαχρονικοί, τεχνοκρατικοί και πολιτικοί,  λόγοι της αποτυχίας, καθώς και τα στοιχειώδη  και αναγκαία πολιτικά και τεχνοκρατικά προαπαιτούμενα για την ευόδωση μιας διοικητικής μεταρρύθμισης. Μιας μεταρρύθμισης που θα μετατρέψει  την Δημόσια Διοίκηση από τυφλό εκτελεστή του νόμου σε δυναμικό επεξεργαστή δημόσιων πολιτικών και θα απαλλάξει την ίδια από τα δεσμά της ακινησίας και της παράλυσης, που την έχουν εγκλωβίσει η πολυνομία, η κακονομία και ο νομικός φορμαλισμός, που τρέφονται και αναπαράγονται διαρκώς από τον κρατούντα -και βασιλεύοντα ακόμη- άκρατο πολιτικό και νομοθετικό βολονταρισμό.   

Και οι συγγραφείς καταλήγουν στο αυτονόητο όσο και θεμελιώδες συμπέρασμα: χωρίς ευρεία πολιτική συναίνεση και εθνικό, μακροπρόθεσμο σχέδιο και χωρίς την απαλλαγή της πολιτικής εξουσίας και ειδικά των υπουργών από τις φαυλοκρατικές πρακτικές και τις ψηφοθηρικές πελατειακές εξαρτήσεις τους, διοίκηση ευέλικτη, αποδοτική και αποτελεσματική δεν φτιάχνεται.

Αριστερός και δεξιός λαϊκισμός σε Ευρώπη και Ελλάδα*

 Του Cas Mudde, http://booksjournal.gr/, τχ, 55

Ήδη το 2010, πέντε ολόκληρα χρόνια πριν τον σχηματισμό της λαϊκιστικής κυβέρνησης συνασπισμού στην Ελλάδα, ο τότε Πρόεδρος της ΕΕ Χέρμαν φαν Ρομπέι αποκάλεσε τον λαϊκισμό «τον μεγαλύτερο κίνδυνο για την Ευρώπη» (Frankfurter Allgemeine Zeitung, 9 Απριλίου 2010). Από τότε, πολλές φωνές που εκφράζουν το κατεστημένο έκαναν το ίδιο, από τη Γερμανίδα καγκελάριο Άγκελα Μέρκελ μέχρι τους αρχισυντάκτες της New York Times. Όλες οι προειδοποιήσεις έχουν τα εξής κοινά χαρακτηριστικά: (1) προέρχονται από ανθρώπους που βρίσκονται στην εξουσία, (2) είναι ασαφείς αναφορικά με την έννοια του λαϊκισμού, και (3) ισχυρίζονται ότι ο λαϊκισμός είναι (πανταχού) παρών στην ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή.

Σε αυτό το άρθρο θα αξιολογήσω την άνοδο του λαϊκισμού με βάση έναν σαφή ορισμό του. Ιστορικά ο λαϊκισμός αποτελεί ένα περιθωριακό πολιτικό φαινόμενο στην Ευρώπη, αντίθετα με την Αμερική (Βόρεια και Νότια). Τα τελευταία χρόνια, τα λαϊκιστικά κόμματα της Αριστεράς και της Δεξιάς έχουν πετύχει θετικά εκλογικά αποτελέσματα σε ολόκληρη την Ευρώπη, παρόλο που οι επιδράσεις τους στην ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή παραμένουν μέχρι στιγμής αρκετά περιορισμένες. Ωστόσο, αυτό δεν ισχύει και στην Ελλάδα, η οποία αποτελεί τόσο ιστορική όσο και σύγχρονη εξαίρεση στον γενικό κανόνα στην Ευρώπη.

Τι (δεν) είναι ο λαϊκισμός

Ο λαϊκισμός είναι μια πολυχρησιμοποιημένη λέξη στα μέσα ενημέρωσης παγκοσμίως. Ποτέ ένας πολιτικός δεν χαρακτηρίζεται λαϊκιστής. Στην πραγματικότητα, θα ήταν καλύτερο να πούμε ότι κατηγορείται ότι είναι λαϊκιστής, καθώς οι περισσότεροι χρησιμοποιούν τον λαϊκισμό ως πολεμική κραυγή (Kampfbegriff) για να δυσφημήσουν έναν πολιτικό αντίπαλο. Ελάχιστοι πολιτικοί αυτοχαρακτηρίζονται ως λαϊκιστές. Εκείνοι που το κάνουν συνήθως πρώτα επαναπροσδιορίζουν τον όρο με έναν τρόπο που συνάδει περισσότερο με τη λαϊκή χρήση της δημοκρατίας παρά με τον λαϊκισμό.

Επικριτές της δημοκρατίας

 Επιμέλεια Θανάσης Γιαλκέτσης, Εφημερίδα των Συντακτών

Η Ιταλίδα Νάντια Ουρμπινάτι είναι καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης. Η ακόλουθη συνέντευξή της δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Una Città.

• Εσείς προειδοποιείτε για τους κινδύνους που συνεπάγεται η διάδοση μιας ελιτίστικης αντίληψης της δημοκρατίας. Μπορείτε να μας το εξηγήσετε;

Η δημοκρατία, όπως γνωρίζουμε, είναι τόσο ένα σύστημα κανόνων, διαδικασιών και θεσμών όσο και ένας τρόπος να κάνουμε πολιτική, να δρούμε στη δημόσια σφαίρα μέσω γνωμών, κινημάτων, προτάσεων, κριτικών κ.λπ. Είναι δύο διαφορετικές μορφές δράσης που αποβλέπουν σε έναν σκοπό: να παίρνουμε αποφάσεις (να νομοθετούμε) με την υποστήριξη της αριθμητικής πλειοψηφίας, στο πλαίσιο όμως μιας πολιτικής διαδικασίας στην οποία συμμετέχουν όλοι.

Ωστόσο σήμερα, ενώ από τη μια μεριά η κανονιστική και διαδικαστική πλευρά της δημοκρατίας γίνεται όλο και περισσότερο αντικείμενο κριτικής και σκεπτικισμού (ας σκεφτούμε την κριτική στα κοινοβούλια και στην αντιπροσώπευση) εξαιτίας της στρεβλής χρήσης που τους έγινε από μέρους εκείνων που παίζουν πολιτικούς ρόλους, από την άλλη μεριά η δημοκρατία γίνεται αντικείμενο σύγκρουσης και αντιπαράθεσης σαν να ήταν μια ιδεολογία και επομένως να μπορούσε να υποβληθεί σε κριτική από άλλες ιδεολογίες και να μπορούσε να μετασχηματιστεί σε κάτι άλλο.

Αν η δημοκρατία γίνεται ιδεολογία, τότε είναι αναμενόμενο να έχει ένα ιδεολογικό alter ego που λειτουργεί ως αντίστιξη κι αυτό το alter ego της δημοκρατίας είναι ανέκαθεν μια πολιτική που ασκείται από τους λίγους και όχι από τους πολλούς.

Εντγκάρ Μορέν: Το μάθημα της πολύπλοκης σκέψης

 Επιμέλεια Θανάσης Γιαλκέτσης, Εφημερίδα των Συντακτών

Το κείμενο που ακολουθεί είναι ένα απόσπασμα από το βιβλίο του 94χρονου σήμερα Γάλλου φιλοσόφου Εντγκάρ Μορέν «Enseigner à vivre. Manifeste pour changer l’ education» (Actes Sud/Play Bac, 2014).

Το ζήτημα της αλήθειας, που είναι το ζήτημα του λάθους, με βασάνιζε ιδιαίτερα ήδη από τα πρώτα εφηβικά μου χρόνια. Εγώ δεν είχα κληρονομήσει μια κουλτούρα από την οικογένειά μου. Επομένως για μένα οι αντιτιθέμενες ιδέες είχαν, καθεμιά τους, κάτι πειστικό. Χρειάζεται να μεταρρυθμίσουμε ή να αλλάξουμε επαναστατικά την κοινωνία; Η μεταρρύθμιση μου φαινόταν πιο ειρηνική και ανθρώπινη, αλλά ανεπαρκής, η επανάσταση ικανή για πιο ριζικές αλλαγές, αλλά επικίνδυνη. Στις αρχές του πολέμου νόμιζα ότι ήμουν απόλυτα προστατευμένος απέναντι στη σαγήνη της Σοβιετικής Ενωσης, δηλαδή απέναντι στον σταλινικό κομμουνισμό. Με αφετηρία όμως την αντεπίθεση που απελευθέρωσε τη Μόσχα και ταυτόχρονα την είσοδο στον πόλεμο της Ιαπωνίας και των Ηνωμένων Πολιτειών (τον Δεκέμβριο του 1941), που καθιστά παγκόσμια την πολεμική σύρραξη, συντελείται μια μεταστροφή στη σκέψη μου: η κληρονομημένη από τον τσαρισμό υπανάπτυξη και η καπιταλιστική περικύκλωση θα δικαιολογήσουν για μένα τις ελλείψεις και τα ελαττώματα της ΕΣΣΔ. Οταν θα σπάσει η καπιταλιστική περικύκλωση, μετά τη νίκη των λαών, θα ανθήσει μια αληθινά κομμουνιστική κουλτούρα της αδελφοσύνης. Αυτό που είχα μάθει από τον Τρότσκι, από τον Σουβαρίν και από τόσους άλλους απωθήθηκε τότε στα υπόγεια του μυαλού μου. Μια απέραντη, σχεδόν συμπαντική ελπίδα έδιωχνε κάθε επιφύλαξη. Η απογοήτευση αρχίζει με την επιστροφή των πάγων στη Σοβιετική Ενωση. Μια διαδοχή πελώριων και επονείδιστων ψευδών πλήττει το ηθικό μου, μέχρι εκείνο που υπήρξε για μένα το τελικό σοκ: τη δίκη του Ράικ στη Βουδαπέστη τον Σεπτέμβριο του 1949. Τέλος, υφίσταμαι μια αποπομπή από το Κομμουνιστικό Κόμμα, που κόβει τον ομφάλιο λώρο και με απελευθερώνει (1951).

Η φθορά της Αριστεράς

 Επιμέλεια Θανάσης Γιαλκέτσης, Εφημερίδα των Συντακτών

Ο Ιταλός ιστορικός Μάσιμο Σαλβαντόρι είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου του Τορίνο. Στη γλώσσα μας κυκλοφορεί το βιβλίο του «Η ιδέα της προόδου» (Σαββάλας, 2011). Το ακόλουθο άρθρο του δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα La Repubblica.

Οταν στοχαζόμαστε γι’ αυτό που αποτελεί τον ζωτικό πυρήνα της Αριστεράς –που αποτελεί δηλαδή ταυτόχρονα την ιδρυτική της αξία και τον σκοπό που αυτή δεν μπορεί να μην επιδιώκει, αν δεν θέλει να απαρνηθεί τον εαυτό της- χρειάζεται να μένουμε σταθεροί στην άποψη ότι αυτό είναι η ισότητα. Ολα τα ρεύματα της Αριστεράς συμφωνούσαν πάντοτε στο να υψώνουν ως δική τους σημαία τη σημαία της ισότητας. Αυτή η συμφωνία όμως δεν ίσχυε πάντα σε ό,τι αφορά τόσο τον τύπο και τον βαθμό της ισότητας όσο και τα μέσα για την επιδίωξή της. Κατά τη γνώμη μου, για όποιον θέλει να αποσαφηνίσει τις ιδέες σχετικά με αυτό το θέμα παραμένει πολύτιμο το δοκίμιο του Νορμπέρτο Μπόμπιο «Δεξιά και Αριστερά» [ελληνική έκδοση: Πόλις, 2013]. Εδώ ουσιώδες μέρος της ανάλυσης αφιερώνεται στο να καταδείξει το πώς η Αριστερά, που ενώνεται γύρω από τον εξισωτισμό, διαιρείται σκληρά στο εσωτερικό της γύρω από το «πόσον» εξισωτισμό πρέπει να επιδιώκει και το πώς πρέπει να τον κατακτήσει. Διαιρείται μάλιστα τόσο σκληρά ώστε η ιστορία της Αριστεράς είναι στις βασικές γραμμές της ιστορία δύο αρκετά διαφορετικών εκδοχών Αριστεράς: από τη μια μεριά η επαναστατική, η ριζοσπαστική Αριστερά, από την άλλη η μετριοπαθής, η μεταρρυθμιστική Αριστερά· από τη μια μεριά οι κομμουνιστές Γουινστάνλεϊ, Μπαμπέφ, Μαρξ, Λένιν, Μάο και από την άλλη οι μεταρρυθμιστές Οουεν, Μπλαν, Μπερνστάιν, ο «αποστάτης» Κάουτσκι, φτάνοντας ώς τον Πάλμε.

Παρακμή των διανοουμένων;

 Επιμέλεια Θανάσης Γιαλκέτσης, Εφημερίδα των Συντακτών

Ο Γάλλος ιστορικός Κριστόφ Προσασόν είναι διευθυντής σπουδών στην École des hautes études en sciences sociales. Η ακόλουθη συνέντευξή του δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Le Magazine littéraire.

• Η εμφάνιση του διανοούμενου χρονολογείται κλασικά στη Γαλλία της υπόθεσης Ντρέιφους. Τότε ο όρος διανοούμενος από επίθετο γίνεται ουσιαστικό. Ο διανοούμενος είναι επομένως εκείνος που παίρνει τον λόγο για να υπερασπιστεί μια σφαιρική ιδέα, ανώτερη από όλες τις επιμέρους ιδέες («το καθολικό») – αυτό που στις δεκαετίες 1960 και 1970 εκπροσωπούσαν προσωπικότητες όπως ο Σαρτρ και ο Αρόν. Επειτα έχουμε την εισβολή των «μιντιακών διανοουμένων» και τη μεταβολή που συνεπάγεται η ιδέα του Μισέλ Φουκό για τον «ειδικό διανοούμενο», ο οποίος παρεμβαίνει στη δημόσια ζωή στο όνομα των γνώσεων που έχει κατακτήσει στο πεδίο του και των στοχασμών που αντλεί από αυτές. Συμμερίζεστε αυτή την αναπαράσταση του ζητήματος των διανοουμένων;

Η ιστορία των διανοουμένων γράφεται συνήθως με νοσταλγική διάθεση, τροφοδοτώντας τη μελαγχολία που προκαλεί αυτός «ο κόσμος που έχουμε χάσει». Επικαλούμαστε έτσι κάποια μεγάλα επεισόδια (την υπόθεση Ντρέιφους ως αναλλοίωτη ιδρυτική στιγμή, τον αντιφασισμό της δεκαετίας 1930, τον πόλεμο της Αλγερίας κ.λπ.) και μερικά ονόματα (Ζολά, Σαρτρ, Αρόν, Φουκό ή Μπουρντιέ), που υποτίθεται ότι συνοψίζουν από μόνα τους μια ολόκληρη ιστορία.

Αυτές οι επικλήσεις διασταυρώνονται συχνά με μια θεματική την οποία αναπαράγει τακτικά ο Τύπος: την υποτιθέμενη εξαφάνιση των διανοουμένων ή την παρακμή τους σε σχέση με τη μυθολογία τους. Στην πραγματικότητα, η διαδοχή διακεκριμένων μορφών μετά το βάπτισμα της υπόθεσης Ντρέιφους μέχρι τον τόσο στιγματισμένο μιντιακό διανοούμενο αποκρύπτει πολλές σταθερές. Αν υιοθετήσουμε ένα ευρύτερο αναλυτικό πρίσμα, θα διαπιστώσουμε ότι οι διανοούμενοι υπήρξαν πάντοτε και ταυτόχρονα «καθολικοί», «μιντιακοί» και «ειδικοί».

Ελευθερία ή ισότητα: Ένα ψευδές δίλημμα;

 Του Γιώργου Σιακαντάρη, http://www.bookpress.gr

 Pierre Rosanvallon Η κοινωνία των ίσων (μτφρ. Αλέξανδρος Κουπκιολής, εκδ. Πόλις).

Τι και ποιον μπορεί να επηρεάσει σήμερα ένα βιβλίο που θέτει επί τάπητος το ζήτημα των ανισοτήτων; Σε μια εποχή που όλα μετρώνται με την έννοια του «γενικευμένου ανταγωνισμού», τι ωφελεί κάποιος να μιλάει για την ιστορία της ισότητας; Δεν είναι καλύτερα να κοιτάξει πώς μπορεί κανείς να κάνει πιο μετρήσιμα τα αποτελέσματα της οικονομίας της αγοράς; Ο Πιέρ Ροζανβαλόν, πανεπιστημιακός καθηγητής κοινωνιολογίας αλλά και πολιτικό πρόσωπο, δεν παραδίδει τα όπλα στις ιδεολογίες που θεωρούν την ισότητα ουτοπική και εχθρική προς την ελευθερία. Αντιθέτως θεωρεί ότι σήμερα το αίτημα της κοινωνίας των ίσων μπορεί και πρέπει να αντικαταστήσει το αίτημα της ισότητας των ευκαιριών. Σήμερα, υποστηρίζει, ζούμε ένα παράδοξο. Όσο περισσότερο η δημοκρατία εδραιώνεται ως πολιτικό σύστημα, τόσο μειώνεται η άλλη διάστασή της, η κοινωνική. Ο διχασμός της δημοκρατίας εγκυμονεί σοβαρούς γι' αυτήν κινδύνους. Την ίδια στιγμή που υποβαθμίζεται η κοινωνική διάσταση της δημοκρατίας, αυξάνονται οι ανισότητες. Μάλλον πιο ορθά, η αύξηση των ανισοτήτων αποτελεί την ένδειξη αλλά και την κινητήρια δύναμη αυτού του διχασμού. Σε πολλά σημεία αυτά που υποστηρίζει ο Ροζανβαλόν κτυπούν καμπανάκι στη Σοσιαλδημοκρατία, αν και ο ίδιος θέλει να κάνει ένα βήμα πέρα από αυτήν.

Το οδοιπορικό της ισότητας

Επειδή για να υπερβούμε την κρίση της ισότητας χρειάζεται να γνωρίζουμε την ουσία και την ιστορική διαδρομή της, ο συγγραφέας καταπιάνεται με αυτό το επιστημονικό, αλλά και πολιτικό καθήκον.

Δικαιοσύνη όχι μόνο στα χαρτιά, μα και στην πραγματική ζωή

 

Του Γιώργου Σιακαντάρη,   ΝΕΑ

Ο νομπελίστας Αμάρτια Σεν ξέρει ότι δεν μπορεί να υπάρξει «τέλεια κοινωνία», άρα ούτε και «τέλειο σύστημα δικαιοσύνης» ως συνταγή για κάθε περίπτωση. Συσχετίζει το ιδανικό της δικαιοσύνης με τη δημόσια παρέμβαση μέσω ενός κοινωνικού κράτους. Ο οικονομόλογος Αμάρτια Κουμάρ Σεν γεννήθηκε στην Ινδία το 1933. Από το 1972 εργάζεται και διδάσκει στη Βρετανία και στις ΗΠΑ. Το 1998 του απονεμήθηκε το Βραβείο Νομπέλ Οικονομικών Επιστημών για τις έρευνές του επί των οικονομικών των κοινωνικών παροχών. Ο νομπελίστας οικονομολόγος διαψεύδει όσους βλέπουν την οικονομική επιστήμη ως πληκτική, με πίνακες διαγράμματα, αδιάφορη ως προς την καταγραφή και αξιολόγηση των κοινωνικών ανισοτήτων. Γι' αυτόν το κοινωνικό ζήτημα κάθε άλλο παρά ψευδοπρόβλημα είναι. Αντιθέτως η οικονομική επιστήμη είναι μαχητική βοηθός στον αγώνα όσων δεν προλαβαίνουν τους ρυθμούς της αγοράς. Η διαφοροποίηση του Σεν από την αδιάφορη για τις ανθρώπινες ανισότητες επιστήμη δεν αφορά μόνο τις οικονομικές αναλύσεις, αλλά και την ανάλυση της ιδέας της δικαιοσύνης. Η θεωρία της δικαιοσύνης για τον Σεν δεν μπορεί να ανάγεται στην περιγραφή της φύσης της απόλυτης δικαιοσύνης, δεν πρέπει να αναλώνεται στην ανάλυση των αρχών της και στην περιγραφή των αναγκαίων θεσμών της. Η θεωρία της δικαιοσύνης πρέπει να εστιάζει στην άμβλυνση των αδικιών, να αξιολογεί τα μέσα περιορισμού της αδικίας και της προαγωγής της, να μην εγκλωβίζεται στην περιγραφή των απόλυτα δίκαιων κοινωνικών θεσμών. Ο Σεν δεν ενδιαφέρεται για τις αφαιρέσεις αλλά για την πραγματική ζωή των ανθρώπων. Τα ιστορικά παραδείγματα και όχι οι αφαιρέσεις αποτελούν το υλικό της γραφής του. Μια γραφή που σε πολλά σημεία είναι ιδιαιτέρως παραστατική και γλαφυρή και με επιμονή καταδεικνύει ότι τίποτα το ανθρώπινο δεν της είναι ξένο.

Η κρίση του κράτους

 Επιμέλεια Θανάσης Γιαλκέτσης, Εφημερίδα των Συντακτών

Το ακόλουθο κείμενο του Πολωνού κοινωνιολόγου Ζίγκμουντ Μπάουμαν είναι απόσπασμα από το βιβλίο των Zygmunt Bauman, Carlo Bordoni «Stato di crisi» (Einaudi, 2015). Το βιβλίο αυτό είναι ένας μακρύς θεωρητικός και πολιτικός διάλογος του Μπάουμαν με τον Ιταλό κοινωνιολόγο Κάρλο Μπορντόνι.

ΖΙΓΚΜΟΥΝΤ ΜΠΑΟΥΜΑΝ: Παρ’ όλο που αποδέχομαι την ύπαρξη πολλών και εντυπωσιακών ομοιοτήτων μεταξύ της κρίσης του 1929 και της τρέχουσας κρίσης (πρώτα απ’ όλα και κυρίως η μαζική ανεργία χωρίς προοπτικές και η αυξανόμενη κοινωνική ανισότητα), μου φαίνεται ωστόσο ότι υπάρχει μια κομβική διαφορά ανάμεσα στις δύο περιπτώσεις, η οποία τις διακρίνει και καθιστά τουλάχιστον συζητήσιμη τη σύγκρισή τους. Μολονότι φοβισμένα από αγορές που τρελαίνονταν και έκαιγαν περιουσίες και μαζί τους θέσεις εργασίας, οδηγώντας κερδοφόρες επιχειρήσεις στη χρεοκοπία, τα θύματα της κατάρρευσης του χρηματιστηρίου το 1929 δεν είχαν αμφιβολίες για το πού να ζητήσουν βοήθεια: στο κράτος φυσικά, ένα κράτος ισχυρό, τόσο ισχυρό ώστε να κατορθώνει να υποχρεώνει την οικονομική κατάσταση να υπακούει στη βούλησή του. Οι γνώμες για το ποιος ήταν ο καλύτερος τρόπος για να βγουν από εκείνη την κατάσταση μπορούσε να διαφέρουν ακόμη και σε αξιοσημείωτο βαθμό, αλλά δεν υπήρχε αμφιβολία για το ποιος όφειλε να οδηγήσει τα πράγματα στον δρόμο που τελικά έπρεπε να βαδίσουν: το κράτος φυσικά, προικισμένο και με τους δύο πόρους που ήταν αναγκαίοι γι’ αυτό το καθήκον, την εξουσία, δηλαδή την ικανότητα να κάνουν πράγματα, και την πολιτική, δηλαδή την ικανότητα να αποφασίζουν ποια πράγματα έπρεπε να κάνουν. Και πράγματι, την επαύριο της κατάρρευσης, το μεταβεστφαλιανό μοντέλο ενός κράτους προικισμένου με απόλυτη και αδιαίρετη κυριαρχία στην επικράτειά του και σε όλα όσα αυτή περιέχει θα επεκταθεί στο μέγιστο δυνατό, ώς το σημείο να συμπεριλάβει διαφοροποιημένες μορφές, όπως η σοβιετική οικονομία που διευθύνεται από το κράτος, η γερμανική που ρυθμίζεται από το κράτος και εκείνη των Ηνωμένων Πολιτειών που υποκινείται από το κράτος.

Η σκοπιά του Γκαλεάνο

Επιμέλεια Θανάση Γιαλκέτση, Εφημερίδα των Συντακτών. 

Στις 13 Απριλίου πέθανε ο Ουρουγουανός συγγραφέας Εδουάρδο Γκαλεάνο (1940-2015). Σίγησε έτσι μια από τις πιο μαχητικές φωνές της Λατινικής Αμερικής. Η ακόλουθη συνέντευξη του Γκαλεάνο δημοσιεύτηκε τον Αύγουστο του 2005 στο ιταλικό περιοδικό Una città.

• Συχνά στα γραφτά σας τονίζετε τη σημασία της «σκοπιάς» από την οποία βλέπουμε τα πράγματα…

Ναι, η σκοπιά που υιοθετούμε είναι πάντα θεμελιώδης. Σε κάποιο σημείο του χρόνου ο κόσμος ήταν γκρίζος. Χάρη στους Ινδιάνους Ishir, οι οποίοι έκλεψαν το χρώμα από τους θεούς, τώρα ο κόσμος λάμπει και τα χρώματα του κόσμου χρωματίζουν ζωηρά τα μάτια που τα βλέπουν. Πριν από κάμποσο καιρό, ο Τίσιο Εσκομπάρ, ένας Παραγουανός φίλος μου, συνόδευε ένα ευρωπαϊκό τηλεοπτικό συνεργείο που ήθελε να κινηματογραφήσει σκηνές της καθημερινής ζωής αυτών των ιθαγενών. Ενα κορίτσι της φυλής ακολουθούσε τον σκηνοθέτη του συνεργείου σαν σιωπηλή σκιά κολλημένη στο σώμα του και τον κοιτούσε στο πρόσωπο από πολύ κοντά, σαν να ήθελε να μπει στα παράξενα γαλανά του μάτια. Ο σκηνοθέτης επωφελήθηκε από τη μεσολάβηση του Εσκομπάρ, που γνώριζε το κορίτσι και καταλάβαινε τη γλώσσα του, κι αυτή του είπε: «Θέλω να μάθω με ποιο χρώμα βλέπει αυτός τα πράγματα». Στον σκηνοθέτη, που της χαμογέλασε λέγοντας: «Με το ίδιο χρώμα που τα βλέπεις κι εσύ», απάντησε: «Και πού ξέρεις εσύ με ποιο χρώμα βλέπω εγώ τα πράγματα;».

• Ολα αυτά μας θέτουν μπροστά στο θέμα της διαφορετικότητας…

Η διαφορετικότητα περνάει μέσα από τη διαφορά των πιθανών σκοπιών. Από τη σκοπιά του Νότου το καλοκαίρι του Βορρά είναι χειμώνας. Και από τη σκοπιά ενός σκουληκιού ένα πιάτο μακαρόνια είναι κραιπάλη. Εκεί όπου οι Ινδοί βλέπουν μιαν ιερή αγελάδα, άλλοι βλέπουν ένα μεγάλο χάμπουργκερ. Από τη σκοπιά του Ιπποκράτη, του Γαληνού, του Μαϊμωνίδη και του Παράκελσου υπήρχε μια ασθένεια που ονομαζόταν δυσπεψία, αλλά δεν υπήρχε ασθένεια που να ονομάζεται πείνα.

Δικαιοσύνη για όλους

Επιμέλεια Θανάσης Γιαλκέτσης, Εφημερίδα των Συντακτών

Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Ινδού νομπελίστα οικονομολόγου Αμάρτια Σεν «Η ιδέα της δικαιοσύνης» (μετάφραση Γιώργος Χρηστίδης, επίμετρο Κωνσταντίνος Παπαγεωργίου, εκδόσεις «Πόλις»). Η ακόλουθη συνέντευξη του Αμάρτια Σεν δημοσιεύτηκε στο γαλλικό περιοδικό Le Point.

• Εκτός από την επιθυμία σας να συνεχίσετε τον κριτικό διάλογό σας με τον φίλο σας Τζον Ρολς, στον οποίο αφιερώνετε το βιβλίο, γιατί ασχοληθήκατε με αυτό το ζήτημα; Η δικαιοσύνη είναι ή θα έπρεπε να είναι ο απώτερος σκοπός των ανθρώπινων δραστηριοτήτων;

Η δικαιοσύνη παίζει κεντρικό ρόλο στην ανθρώπινη ζωή. Αυτή κινητοποιεί ψυχικές διαθέσεις και συναισθήματα -έχουμε αυθόρμητα μιαν ιδέα αυτού που είναι δίκαιο ή άδικο- και ταυτόχρονα αυτή μπορεί να αξιολογηθεί και να αναλυθεί με τον στοχασμό, την επιχειρηματολογία και την παρατήρηση. Αυτή η πολύ ευρεία έννοια έχει επιπτώσεις σε πολυάριθμα πεδία και έτσι εξηγείται η σημασία που έχει στην πολιτική φιλοσοφία, από τον Χομπς στον Λοκ, τον Ρουσό ή τον Καντ και, στις μέρες μας, τον Τζον Ρολς, τον Ρόμπερτ Νόζικ ή τον Ρόναλντ Ντουόρκιν.

• Αντιπαραβάλλετε δύο τύπους θεωριών, εκείνες που ενδιαφέρονται για τις συμπεριφορές και τις άλλες που ενδιαφέρονται για τους θεσμούς. Ποια κριτική ασκείτε στον Ρολς, τον επιφανέστερο εκπρόσωπο αυτής της δεύτερης παράδοσης;

Θα άρχιζα λέγοντας ότι ο Ρολς, όποιες και αν είναι οι διαφωνίες μου μαζί του, είναι ο μεγαλύτερος σύγχρονος θεωρητικός της δικαιοσύνης. Από τη στιγμή όμως που επιχειρεί να ορίσει τα φιλοσοφικά θεμέλια μιας εντελώς δίκαιης κοινωνίας, η απάντησή του εστιάζει στους θεσμούς. Το πρώτο πρόβλημα είναι ότι αυτή η θεωρία δεν λειτουργεί παρά μόνο στο εσωτερικό του εθνικού πλαισίου, αφού μόνον τα κυρίαρχα κράτη μπορούν να εγκαθιδρύουν όλους τους θεσμούς που είναι αναγκαίοι για τη δικαιοσύνη.

Ουμπέρτο Εκο: Η κοινή μας πατρίδα

 Επιμέλεια Θανάσης Γιαλκέτσης, Εφημερίδα των Συντακτών

Το κείμενο που ακολουθεί είναι ένα απόσπασμα από διάλεξη που έδωσε τον περασμένο Νοέμβριο ο Ουμπέρτο Εκο στο μέγαρο του προέδρου της Ιταλικής Δημοκρατίας. 

Με ποιαν έννοια μπορούμε να μιλάμε για μια κοινή ευρωπαϊκή κουλτούρα; Πριν απαντήσω σε αυτό το ερώτημα, θα ήθελα να κάνω μια εισαγωγή, γιατί νομίζω ότι ορισμένοι από σας αναρωτιούνται σε τι τους χρησιμεύει η Ευρώπη με όλες τις γραφειοκρατικές περιπλοκές της, ενώ θα έπρεπε να ασχολούμαστε με τα ιδιαίτερα προβλήματα της χώρας μας ή της περιοχής μας, στέλνοντας στον διάβολο πρόσωπα που μιλούν ακατανόητες γλώσσες. Θα αναφέρω λοιπόν ορισμένους αριθμούς. Στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο του 1914-1918 υπήρξαν στην Ευρώπη 9 εκατομμύρια νεκροί. Λίγοι, αν τους συγκρίνουμε με τους Ευρωπαίους νεκρούς του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου. Χωρίς να λογαριάζουμε τις ανθρώπινες απώλειες του πολέμου στον Ειρηνικό, έχουμε 41 εκατομμύρια νεκρούς. Δεν είμαι βέβαιος αν ο υπολογισμός αυτός συμπεριλαμβάνει και τα έξι εκατομμύρια Εβραίων και τα δύο εκατομμύρια Τσιγγάνων που εξοντώθηκαν στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης, οπότε ο αριθμός θα ανέβαινε στα 49 εκατομμύρια. Θυμίζω όμως ότι η Ευρώπη άρχισε κοπιαστικά να διαμορφώνεται ως σύνολο λαών (καθένας τους με μια διάλεκτο και έπειτα με μια διαφορετική εθνική γλώσσα) από τα τέλη της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και ότι σε αυτή την πορεία αιώνων υπήρξαν αδιάκοπες σφαγές. Τις έχετε μελετήσει στο σχολείο, από τις βαρβαρικές εισβολές ώς τον Εκατονταετή Πόλεμο και έπειτα τον Τριακονταετή Πόλεμο, τον πόλεμο των επτά ετών, τους πολέμους της διαδοχής, τους θρησκευτικούς πολέμους, τη λεηλασία της Ρώμης, μέχρι τους Ναπολεόντειους Πολέμους (4 εκατομμύρια νεκροί και μόνο στο Βατερλό το βράδυ κείτονταν στο έδαφος 41.000 πτώματα).

Τσβετάν Τοντορόφ: Δημοκρατία σημαίνει αντίσταση

 Επιμέλεια Θανάσης Γιαλκέτσης, Εφημερίδα των Συντακτών

Στο τέλος του βιβλίου του «Η νέα διεθνής αταξία» (Εστία, 2004),  κατέγραφε τις αξίες που ενώνουν τους Ευρωπαίους: ορθολογικότητα, δικαιοσύνη, δημοκρατία, ατομική ελευθερία, εκκοσμίκευση, ανεκτικότητα. Οι αξίες αυτές προσδιορίζουν μια ταυτότητα την οποία οι Ευρωπαίοι θεωρούν πολύτιμη. Υπάρχει βέβαια και η θλιβερή κληρονομιά της γηραιάς Ευρώπης, η αποικιοκρατία και ο ιμπεριαλισμός, οι εκατόμβες των δυο παγκόσμιων πολέμων, η θηριωδία των ολοκληρωτισμών κ.ο.κ. Το σχέδιο της ευρωπαϊκής ενοποίησης γεννήθηκε για να θέσει ένα τέρμα στους πολέμους μεταξύ των χωρών που συγκροτούν την Ευρώπη και να ενισχύσει μια ειρηνική συνεργασία, εμπνεόμενη από θεμελιώδεις αξίες όπως αυτές που κατέγραψε ο Τοντορόφ. Αν ενστερνιστούμε το όραμα της Ευρώπης που σκιαγραφούν αυτές οι αξίες, αντιλαμβανόμαστε εύκολα ότι οι ευρωπαϊκοί θεσμοί, όπως υπάρχουν σήμερα, δεν το υπηρετούν σωστά και επομένως θα έπρεπε να μετασχηματιστούν. Η ακόλουθη συνέντευξη του Τσβετάν Τοντορόφ δημοσιεύτηκε πρόσφατα στην ισπανική εφημερίδα «Ελ Παΐς».

• Ισχύει ακόμα ο κατάλογος των αξιών που είχατε συντάξει;

Οταν λέμε αξία δεν σημαίνει ότι όλοι τη σέβονται· είναι μάλλον ένα ιδεώδες παρά μια πραγματικότητα, ένας ορίζοντας προς τον οποίο κατευθυνόμαστε. Σήμερα, ωστόσο, αυτές οι αξίες απειλούνται.

• Τι γίνεται για παράδειγμα με την ελευθερία του ατόμου;

Η φιλελεύθερη δημοκρατία μας επέτρεψε στην οικονομία να μην εξαρτάται από καμία εξουσία, να κατευθύνεται μόνον από τους νόμους της αγοράς, χωρίς κανένα περιορισμό στις δράσεις των ατόμων, και γι’ αυτό η κοινότητα υποφέρει. Η οικονομία έγινε ανεξάρτητη και απείθαρχη σε οποιαδήποτε πολιτική εξουσία και η ελευθερία που αποκτούν οι πιο ισχυροί έγινε έλλειψη ελευθερίας για τους λιγότερο ισχυρούς.

Εργασία για όλους

 Επιμέλεια Θανάσης Γιαλκέτσης, Εφημερίδα των Συντακτών

H οικονομική κρίση που ξέσπασε το 2008 έφερε ξανά στην επικαιρότητα τη σκέψη του Αμερικανού οικονομολόγου Χάιμαν Μίνσκι (1919-1996). Ο Μίνσκι ήταν η Κασσάνδρα που προφήτεψε την κρίση. Είχε έγκαιρα διαγνώσει ότι ο καπιταλισμός έχει μπει σε μια φάση (τη φάση του money manager capitalism) στην οποία οι χρηματοπιστωτικές αγορές κυριαρχούν πάνω στην πραγματική οικονομία. Αυτή η εξέλιξη καθιστά την οικονομία λιγότερο αποτελεσματική στο πεδίο της αύξησης της παραγωγικότητας και ταυτόχρονα περισσότερο ασταθή και εκτεθειμένη στον κίνδυνο ανεξέλεγκτων και καταστροφικών κρίσεων. Ο Μίνσκι κατέδειξε ότι οι τράπεζες και οι άλλοι χρηματοπιστωτικοί θεσμοί, καθώς γίνονται όλο και περισσότερο πολύπλοκοι και ανεξάρτητοι, μπορούν να προκαλέσουν την κατάρρευση ολόκληρου του οικονομικού συστήματος. Αν δεν υπάρξει ισχυρή δημόσια παρέμβαση, μια κρίση που θα προκληθεί από τον ανεξέλεγκτο χρηματοπιστωτικό τομέα μπορεί να μετατραπεί σε βαθιά ύφεση. Ο Μίνσκι πίστευε ότι η οικονομική πολιτική θα πρέπει να εμπνέεται από το ιδεώδες της «δίκαιης κοινωνίας». Το θεωρητικό του έργο προμηθεύει πολύτιμα στοιχεία για να κατανοήσουμε τη σύγχρονη οικονομική πραγματικότητα και να παρέμβουμε σ’ αυτήν. Το ακόλουθο άρθρο του Ιταλού οικονομολόγου Ντανιέλε Αρκιμπούτζι δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Il Manifesto».

Yπάρχουν δύο τρόποι για να καταπολεμήσουμε τη φτώχεια. Ο πρώτος είναι να διευρύνουμε τα επιδόματα που δίνουν στους άπορους τη δυνατότητα να αντιμετωπίζουν τις πιο επιτακτικές ανάγκες τους. Ο δεύτερος είναι να βρούμε δουλειά για όλους, έτσι ώστε κάθε οικογένεια να μπορεί να μεριμνά για τις ανάγκες της με τους μισθούς που κερδίζει.

Ενας Γάλλος στη Νέα Υόρκη

 Επιμέλεια Θανάση Γιαλκέτση, Εφημερίδα των Συντακτών

Ενα έργο που έχει κερδίσει επάξια τη διεθνή αναγνώριση και αποτελεί ήδη μοναδική συγγραφική κι εκδοτική επιτυχία, το βιβλίο του Γάλλου οικονομολόγου Τομά Πικετί «Το Κεφάλαιο τον 21ο αιώνα», κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας (από τις εκδόσεις «Πόλις», σε μετάφραση Ελίζας Παπαδάκη). Ο Ελληνας αναγνώστης θα διαπιστώσει με έκπληξη ότι ένα βιβλίο 744 σελίδων, το οποίο επιπλέον περιέχει μεγάλο αριθμό γραφημάτων, πινάκων, στατιστικών στοιχείων, μπορεί να είναι αληθινά ένα συναρπαστικό ανάγνωσμα. Στο επίκεντρο της ανάλυσης του Πικετί βρίσκεται το πρόβλημα της κατανομής του πλούτου και των ανυπόφορων και αυθαίρετων ανισοτήτων που παράγει ο καπιταλισμός. Η συζήτηση του Τομά Πικετί με τους Αμερικανούς νομπελίστες οικονομολόγους Τζόζεφ Στίγκλιτς και Πολ Κρούγκμαν –απόσπασμα της οποίας παρουσιάζουμε στη συνέχεια- έγινε στις 16 Απριλίου 2014 στο Πανεπιστήμιο City της Νέας Υόρκης.

Τομά Πικετί: Αυτή η συλλογική μελέτη άρχισε πριν από 15 χρόνια και αποτελείται από δύο μέρη. Από τη μια μεριά συλλέξαμε δεδομένα για τα εισοδήματα σε εκείνες τις χώρες όπου υπήρχε από καιρό προσωπικός φόρος εισοδήματος. Δηλαδή σε όλες τις δυτικές χώρες και στην Κίνα, την Ινδία, καθώς και σε πολλά έθνη της Λατινικής Αμερικής. Από την άλλη μεριά, συλλέξαμε τα δεδομένα για τις περιουσίες, χρησιμοποιώντας και τις στατιστικές για τους φόρους κληρονομιών. Ευρώπη και Ιαπωνία είναι δύο διαφωτιστικά παραδείγματα για να κατανοήσουμε πώς δημιουργείται μια περιουσιοκρατική κοινωνία, στην οποία αυτό που μετράει είναι ο κληρονομημένος πλούτος: χαμηλή γεννητικότητα και ασθενική οικονομική ανάπτυξη καθιστούν κυρίαρχο τον ήδη συσσωρευμένο πλούτο.

Ποια Αριστερά;

 Επιμέλεια Θανάσης Γιαλκέτσης, Εφημερίδα των Συντακτών

Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο του Γάλλου φιλοσόφου Ζαν-Κλοντ Μισεά «Τα μυστήρια της Αριστεράς» (μετάφραση Στράτος Ιωαννίδης, Εναλλακτικές Εκδόσεις). Στη γλώσσα μας κυκλοφορούν επίσης τα βιβλία του Μισεά «Η εκπαίδευση της αμάθειας» (Βιβλιόραμα, 2002), «Το αδιέξοδο Ανταμ Σμιθ» (Εναλλακτικές Εκδόσεις, 2007) και «Η αυτοκρατορία του μικρότερου κακού» (Πόλις, 2008). Στην ακόλουθη συνέντευξή του, που δημοσιεύτηκε στο γαλλικό περιοδικό «Marianne», ο Ζαν-Κλοντ Μισεά μιλάει για το βιβλίο του «Τα μυστήρια της Αριστεράς».

• Εκτιμάτε ότι είναι επείγουσα η ανάγκη να εγκαταλείψουμε τον όρο «Αριστερά», να ονομάσουμε διαφορετικά τις πολιτικές δυνάμεις που θα αναλάμβαναν εκ νέου το καθήκον να υπερασπιστούν τα συμφέροντα της εργατικής τάξης…

Αν κατέληξα -ακολουθώντας μεταξύ άλλων τον Κορνήλιο Καστοριάδη και τον Κρίστοφερ Λας- να αμφισβητήσω τη λειτουργία της παλιάς διαίρεσης Αριστεράς-Δεξιάς, που έχει γίνει σήμερα παραπλανητική, το έκανα απλώς στον βαθμό που ο ιστορικός συμβιβασμός, ο οποίος έγινε την επαύριο της υπόθεσης Ντρέιφους, ανάμεσα στο εργατικό σοσιαλιστικό κίνημα και τη φιλελεύθερη και ρεπουμπλικανική Αριστερά (αυτό το «κόμμα της κίνησης» του οποίου το ριζοσπαστικό κόμμα και ο βολτερικός τεκτονισμός αποτελούσαν εκείνη την εποχή την πιο προωθημένη πτέρυγα) μου φαίνεται ότι έχει ήδη εξαντλήσει όλες τις θετικές αρετές του. Στην αρχή πράγματι επρόκειτο μόνο για τη σύναψη μιας αμυντικής συμμαχίας εναντίον εκείνου του κοινού εχθρού που ενσάρκωνε τότε η παντοδύναμη «αντίδραση».

Η ιδιωτικοποίηση του μέλλοντος

 Επιμέλεια Θανάσης Γιαλκέτσης, Εφημερίδα των Συντακτών

Ο Ιταλός φιλόσοφος Ρέμο Μποντέι έχει διδάξει σε πολλά πανεπιστήμια της Ευρώπης και της Αμερικής (Κέμπριτζ, Οτάβα, Νέα Υόρκη, Τορόντο κ.ά.). Σήμερα διδάσκει στο UCLA του Λος Αντζελες. Το ακόλουθο κείμενό του δημοσιεύτηκε στην περιοδική επιθεώρηση Lettera Internazionale.

Η ικανότητα να σκεφτόμαστε ένα συλλογικό μέλλον και να το φανταζόμαστε πέρα από τις δικές μας ατομικές προσδοκίες μειώνεται δραστικά. Η Ιστορία φαίνεται ήδη να στερείται την ενδογενή λογική της, η οποία -όπως πίστευαν πολλοί- την οδηγούσε προς έναν καθορισμένο σκοπό, είτε αυτός ήταν η πρόοδος είτε το βασίλειο της ελευθερίας ή η αταξική κοινωνία. Μια κουλτούρα χάνεται, η οποία -στον 18ο και τον 19ο αιώνα- είχε οδηγήσει δισεκατομμύρια πρόσωπα να πιστεύουν ότι τα γεγονότα θα βάδιζαν αναπόφευκτα προς μιαν ορισμένη κατεύθυνση, που είχε προαναγγελθεί ή ήταν προβλέψιμη. Εχουμε συνηθίσει επί μακρόν να σκεφτόμαστε ότι μια συνειδητή ανθρώπινη παρέμβαση ήταν σε θέση να συντομεύσει τον χρόνο που ήταν αναγκαίος ώστε το αναπόφευκτο να γεννηθεί, όπως επιταχύνουμε τις συστολές του τοκετού. Η ιδέα μιας μοναδικής και προσανατολισμένης σε έναν σκοπό Ιστορίας έχει παρέλθει. Σήμερα, το νόημα του τρόπου με τον οποίο ζούμε μέσα στον χρόνο φαίνεται, περισσότερο από κάθε άλλη φορά, να έχει διασκορπιστεί σε μια πολλαπλότητα ιστοριών (με μικρό ι), σε προσωπικά πεπρωμένα που δεν συνδέονται στενά με τα κοινά γεγονότα.

Μαρσέλ Γκοσέ: Η εξέγερση ως νέος κομφορμισμός

Επιμέλεια Θανάση Γιαλκέτση, Εφημερίδα των Συντακτών

Ο Γάλλος φιλόσοφος Μαρσέλ Γκοσέ έγινε πρόσφατα ο στόχος μιας δημόσιας πολεμικής. Δύο νεότεροι διανοούμενοι της ριζοσπαστικής Αριστεράς, ο συγγραφέας Edouard Louis και ο φιλόσοφος Geoffroy de Lagasnerie, επέκριναν ορισμένες δημόσιες τοποθετήσεις του και τον χαρακτήρισαν «αντιδραστικό» και «νεοσυντηρητικό». Αμφισβήτησαν μάλιστα την επιλογή των οργανωτών ενός συνεδρίου ιστορικών να αναθέσουν στον Γκοσέ την εναρκτήρια ομιλία με θέμα τους «εξεγερμένους». Η ακόλουθη συνέντευξη του Μαρσέλ Γκοσέ δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Le Monde».

• Για ποιους λόγους η πολεμική εναντίον σας εστιάζεται στη λέξη «εξεγερμένος»;

Η μεγάλη αφέλεια των εξεγερμένων, που νομίζουν ότι κατέχουν αυτόν τον τίτλο σαν τίτλο ευγενείας, είναι ότι δεν παίρνουν υπόψη τους ότι η εξέγερση έχει γίνει ο κανόνας. Νομίζουν ότι η εξέγερση είναι η πεμπτουσία του στιλ. Η εξέγερση όμως έχει γίνει το έμβλημα της διαδικασίας διαμόρφωσης του σύγχρονου ατόμου. Η ατομικότητα σήμερα διαμορφώνεται ερχόμενη σε ρήξη με όλα όσα παρουσιάζονται ως εξουσία. Αυτό που προκαλεί τρόμο στο σύγχρονο άτομο είναι ο κομφορμισμός. Τα αφεντικά παριστάνουν τους ανυπότακτους, οι σταρ εμφανίζονται σαν περιθωριακοί, οι διανοούμενοι θέλουν να είναι ανατρεπτικοί. Βρισκόμαστε σε έναν κόσμο γεμάτο εξεγερμένους. Αλλά όταν όλος ο κόσμος είναι αντικομφορμιστής, ο αντικομφορμισμός είναι ο νέος κομφορμισμός.

• Η εξέγερση δεν υπήρξε συχνότερα της Δεξιάς παρά της Αριστεράς;

Υπήρξε πράγματι και παραμένει για δομικούς λόγους. Ποιοι είναι οι αληθινά ανυπότακτοι στην κατεστημένη τάξη στον σύγχρονο κόσμο; Εκείνοι που αντιτίθενται σε αυτό που αποτελεί τη μεγαλύτερη καμπή των κοινωνιών μας τουλάχιστον μετά την Επανάσταση του 1789. Οι κατεξοχήν εξεγερμένοι είναι εκείνοι που αρνούνται αυτήν την πορεία προς περισσότερα δικαιώματα, που θρηνολογούν για την υποχώρηση της αρχής της αυθεντίας, που μετανιώνουν για την ισότητα μεταξύ των φύλων ισχυριζόμενοι ότι «πριν ήταν καλύτερα».

Από τη χρεοκοπία στην αυτογνωσία

Salvador Dalí: "Woman at the Window"

 Η Βάσσω Κιντή στο fb κάνει μια μελαγχολική παρατήρηση και μας υπενθυμίζει πάλι το εξαιρετικό κείμενο "Από τη χρεοκοπία στην αυτογνωσία": 

"Θλίψη και περιφρόνηση για την κατάντια της Δημάρ. Γι' αυτούς και γι' αυτές που με κυνικές, αδίστακτες και ιδιοτελείς μεθοδεύσεις απήγαγαν μία ελπιδοφόρα στο ξεκίνημά της προσπάθεια και την οδήγησαν στη διάλυση και την καταστροφή. Όσο θυμάμαι την οίηση πριν δυο χρόνια στις εκλογές...Ελπίζω το παράδειγμα της Δημάρ να μην βρει νέους μιμητές.

Το κείμενο αυτό ήταν (και πιστεύω είναι) πράγματι εξαίρετο. Υπάρχει εδώ: http://politicalreviewgr.blogspot.gr/.../blog-post_27.html. Είπε από νωρίς αυτό που αποδείχθηκε και αποδέχθηκαν τελικά και άλλοι. Το υπογράψαμε λίγοι, μόλις 6, γιατί άλλοι έτρεφαν ακόμη αυταπάτες για τη Δημάρ: οι Orestis Kalogirou, Manos Matsaganis, Ελίζα Παπαδάκη, Γιώργος Καρράς, εγώ και ο Δαμιανός Παπαδημητρόπουλος που ήταν και ο συγγραφέας. Κάποιοι από εμάς όπως εγώ, ο Ορέστης, ο Μάνος, κάναμε κάποιες, διαφορετικές, πολιτικές προσπάθειες. Ο Γιώργος Καρράς και ο Δαμιανός, που ξέρω από την εποχή του Πολίτη (του οποίου μαζί με τον Άγγελο ήταν η ψυχή) και εκτιμώ απεριόριστα, ήταν ίσως σοφότεροι."

the book's journal, τχ.6

  Υπάρχουν ζητήματα που βρίσκονται εκτός δημοκρατικών διαδικασιών, που δεν μπορούν να τεθούν σε ψηφοφορία. Δεν μπορούμε για παράδειγμα να ψηφίσουμε για το αν ισχύουν, ή όχι, οι νόμοι του Νεύτωνα - είναι άλλες οι διαδικασίες μέσω των οποίων θα αποφανθούμε για την εγκυρότητα ή μη των νόμων αυτών. Αν εμείς, παρόλα αυτά, θελήσουμε να θέσουμε τους νόμους του Νεύτωνα σε ψηφοφορία, το πραγματικό νόημα της ψηφοφορίας αυτής δεν θα είναι η εγκυρότητα των νόμων, αλλά το κατά πόσον εμείς θέλουμε να τους λαμβάνουμε υπόψη ή θέλουμε να τους αγνοούμε (και ενδεχομένως να φάμε το κεφάλι μας).

Αυτονομία και αυτοπεριορισμός

Ο Γάλλος φιλόσοφος Βενσάν Ντεκόμπ γνώρισε προσωπικά τον Κορνήλιο Καστοριάδη στους κόλπους της ομάδας Socialisme ou Barbarie, της οποίας έγινε μέλος το 1964. Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα συνέντευξης του Ντεκόμπ, που δημοσιεύτηκε στην ιταλική περιοδική επιθεώρηση «Alfabeta2».

• Ποια είναι κατά τη γνώμη σας η πιο σημαντική πλευρά της κληρονομιάς του Καστοριάδη από φιλοσοφική τουλάχιστον άποψη;

– Θα έπρεπε να εξετάσουμε την κληρονομιά του σε διάφορα πεδία, αλλά αν περιοριστούμε στα ζητήματα που ανακινώ στο βιβλίο μου Les embarrass de l’ identité, αυτό που μας έρχεται από τον Καστοριάδη είναι πάνω απ’ όλα μια σοβαρή ιδέα της κοινωνικής ζωής, που τον διακρίνει από όλους τους στοχαστές οι οποίοι συνδέονται με τον αστερισμό του μαρξισμού, της Αριστεράς και της άκρας Αριστεράς. Πράγματι, σε αυτόν μπορούμε να βρούμε μιαν αντίληψη του κοινωνικού, ενώ στους άλλους δεν υπάρχει. Θέλω να πω ότι έχουμε μαρξιστές ατομικιστές, σύμφωνα με τους οποίους το κοινωνικό είναι συνώνυμο των «πολλών προσώπων», του πλήθους. Το σημείο αφετηρίας του Καστοριάδη είναι ότι κοινωνία δεν σημαίνει «πολλά πρόσωπα». Εχουμε θεωρητικούς που αντιμετωπίζουν το ζήτημα της ταυτότητας με όρους που θα ήθελαν να είναι κοινωνικοί, αλλά σταματούν στην ψυχολογία, σε μια συλλογική ψυχολογία, των μαζών. Νομίζουν ότι μπορούν να εξηγήσουν τα σύγχρονα πολιτικά φαινόμενα με ψυχολογικές έννοιες – μίμηση, ταύτιση κ.λπ.